सामाजिकीकरण (Socialization)
पाठ परिचय: सामाजिकीकरण (Samajikikaran) एक यस्तो प्रक्रिया हो जसले व्यक्तिहरू वा समूहहरूलाई समाजमा एकीकृत गराउँछ, समाजको निर्माणमा सहयोग गर्दछ, र सामाजिक परम्परा एवं संरचनामा परिवर्तन ल्याउन मद्दत गर्छ। यसले समूहको निर्माण, सामाजिक संरचना, संगठन, र सामाजिक मूल्यको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। सामाजिकीकरणले विभिन्न प्रकारका सामाजिक प्रक्रिया र क्रियाकलापहरूलाई समेट्छ, जसमा शिक्षा, सामाजिक सम्बन्ध, संगठन, सांस्कृतिक परम्परा, राजनीतिक प्रक्रिया, र अन्य सामाजिक प्रणालीका कार्यहरू समावेश हुन्छन्। यसका माध्यमबाट समूह र समाजले समृद्धि प्राप्त गर्दछ र सामाजिक विविधता, सामाजिक न्याय, र सामाजिक परम्परामा सहयोग पनि प्रदान गर्दछ।
सामाजिकीकरणको महत्त्व (Importance of Socialization)
मानिसलाई एक सभ्य र सुसंस्कृत सामाजिक प्राणी बनाउन सामाजिकीकरणको ठुलो भूमिका हुन्छ। यसका मुख्य महत्त्वहरूलाई निम्नानुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ:
मानिसलाई एक सभ्य र सुसंस्कृत सामाजिक प्राणी बनाउन सामाजिकीकरणको ठुलो भूमिका हुन्छ। यसका मुख्य महत्त्वहरूलाई निम्नानुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ:
- व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास गर्न: यसले व्यक्तिको आन्तरिक क्षमतालाई प्रस्फुटन गराई उसको समग्र र सन्तुलित व्यक्तित्व निर्माणमा महत्त्वपूर्ण मद्दत पुऱ्याउँछ।
- सकारात्मक सोच र चिन्तनको विकास: समाजका विभिन्न व्यक्ति र समूहहरूसँग घुलमिल हुँदा व्यक्तिमा सकारात्मक सोच, फराकिलो चिन्तन र असल व्यवहार सिक्ने अवसर प्राप्त हुन्छ।
- सामाजिक सिपको विकास: यसले समाजमा प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत हुनका लागि आवश्यक पर्ने व्यावहारिक ज्ञान र विभिन्न सामाजिक सिपहरुको विकास गराउँछ।
- अनुशासित र योग्य नागरिक बन्न: सामाजिकीकरणले व्यक्तिलाई सामाजिक नियम, कानुन र मर्यादाको पालना गर्ने अनुशासित, कर्मठ र समाजप्रति उत्तरदायी योग्य नागरिक बन्ने आधार प्रदान गर्छ।
- मानवीय गुणको विकास: मानिसमा हुनुपर्ने उच्च गुणहरू जस्तै: प्रेम, सहयोग, सहकार्य, र सहानुभूति जस्ता मानवीय व्यवहार सिक्न र अंगाल्न यसले मद्दत गर्छ।
- मूल्य-मान्यताको संरक्षण: यसले हाम्रा मौलिक सामाजिक मूल्य, मान्यता, परम्परा, र रीतिरिवाजको संरक्षण गर्दै त्यसलाई एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न सघाउँछ।
- सामाजिक सद्भाव कायम गर्न: विविधतायुक्त समाजमा आपसी शान्ति, सद्भाव, भातृत्व र सहअस्तित्व कायम राख्न यसले मेरुदण्डको रूपमा भूमिका खेल्छ।
छोटकरीमा: सामाजिकीकरणले व्यक्तिलाई समाजको साँचोमा ढालेर उसलाई सामाजिक उत्तरदायित्व बहन गर्न सक्ने बनाउँछ।
अभ्यासका प्रश्नोत्तरहरू (पूर्ण उत्तरसहित)
निर्देशन: प्रत्येक प्रश्नको पूर्ण र विस्तृत उत्तर हेर्नका लागि "उत्तर देखाउनुहोस्" बटनमा क्लिक गर्नुहोस्।
१ सामाजिकीकरण (Samajikikaran) भनेको के हो?
उत्तर
सामाजिकीकरण (Socialization) एक यस्तो आधारभूत सामाजिक प्रक्रिया हो जसले व्यक्ति वा समूहहरूलाई समाजमा एकीकृत गराउन मद्दत गर्दछ। यस प्रक्रियाले समाजको निर्माणमा महत्त्वपूर्ण सहयोग पुऱ्याउनुका साथै सामाजिक परम्परा एवं संरचनामा समयसापेक्ष परिवर्तन ल्याउन समेत मद्दत गर्छ। यसले समूहको निर्माण, सामाजिक संरचना, संगठन र सामाजिक मूल्यहरूको विकासमा निर्णायक भूमिका खेल्दछ।
सामाजिकीकरणले विभिन्न प्रकारका सामाजिक प्रक्रिया र क्रियाकलापहरूलाई समेट्छ। यसमा शिक्षा, सामाजिक सम्बन्धको विस्तार, विभिन्न संघ-संस्थाहरूको संगठन, सांस्कृतिक परम्पराहरूको अनुशरण, राजनीतिक प्रक्रिया र अन्य सामाजिक प्रणालीका कार्यहरू समावेश हुन्छन्। यसकै माध्यमबाट समूह र समाजले समृद्धि प्राप्त गर्दछ। यसले सामाजिक विविधताको सम्मान, सामाजिक न्यायको प्रवर्द्धन र सामाजिक परम्पराको जगेर्नामा ठुलो सहयोग प्रदान गर्दछ।
सामाजिकीकरणले विभिन्न प्रकारका सामाजिक प्रक्रिया र क्रियाकलापहरूलाई समेट्छ। यसमा शिक्षा, सामाजिक सम्बन्धको विस्तार, विभिन्न संघ-संस्थाहरूको संगठन, सांस्कृतिक परम्पराहरूको अनुशरण, राजनीतिक प्रक्रिया र अन्य सामाजिक प्रणालीका कार्यहरू समावेश हुन्छन्। यसकै माध्यमबाट समूह र समाजले समृद्धि प्राप्त गर्दछ। यसले सामाजिक विविधताको सम्मान, सामाजिक न्यायको प्रवर्द्धन र सामाजिक परम्पराको जगेर्नामा ठुलो सहयोग प्रदान गर्दछ।
२ सामाजिकीकरणको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिकीकरणको महत्त्वलाई निम्न बुँदाहरूमा विस्तृत रूपमा उल्लेख गर्न सकिन्छ:
- व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास गर्न: यसले व्यक्तिको क्षमतालाई प्रस्फुटन गराई उसको समग्र र सन्तुलित व्यक्तित्व निर्माणमा मद्दत गर्छ।
- सकारात्मक सोच र चिन्तनको विकास: समाजमा विभिन्न व्यक्तिहरूसँग घुलमिल हुँदा सकारात्मक सोच, सभ्य व्यवहार र उच्च चिन्तन सिक्न सकिन्छ।
- सामाजिक सिपको विकास: यसले समाजमा बाँच्नका लागि आवश्यक पर्ने व्यावहारिक ज्ञान र विभिन्न सामाजिक सिपहरूको विकास गराउँछ।
- अनुशासित र योग्य नागरिक बन्न: सामाजिकीकरणले व्यक्तिलाई सामाजिक नियम र मर्यादाको पालना गर्ने अनुशासित, कर्मठ र योग्य नागरिक बन्न आधार प्रदान गर्छ।
- मानवीय गुणको विकास: मानिसमा प्रेम, सहयोग, सहकार्य, सहानुभूति र दया जस्ता उच्च मानवीय गुण र व्यवहारहरू सिक्न यसले मद्दत गर्छ।
- मूल्य-मान्यताको संरक्षण: यसले सामाजिक मूल्य, मान्यता, परम्परा, र रीतिरिवाजको संरक्षण गर्दै एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न सघाउँछ।
- सामाजिक सद्भाव कायम गर्न: समाजमा शान्ति, भातृत्व, सद्भाव, र सहअस्तित्व कायम राख्न यसले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
३ प्रेम र स्नेहले सामाजिकीकरणमा कसरी सहयोग गर्छ, प्रष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिकीकरणको सफल कार्यान्वयनका लागि मानिस-मानिसका बिचमा गहिरो विश्वास र अपनत्वको भावना हुनु अपरिहार्य छ। प्रेम र स्नेह यस्ता तत्त्व हुन् जसले मानिसहरूका बिचमा आत्मीयता प्रदान गर्दछन्। जब समाजमा प्रेमपूर्ण व्यवहार हुन्छ, तब व्यक्तिहरूका बिचमा सद्भाव र सहकार्यका लागि बलियो आधार तयार हुन्छ।
यस्तो सद्भाव र सहकार्यले एक-अर्काप्रति विश्वास बढाउँछ र समाजमा 'हामी' भन्ने अपनत्वको भावना विकास हुन्छ। मानिसलाई एउटा स्वार्थी जैविक प्राणीबाट परोपकारी सामाजिक प्राणी बनाउन विश्वास र अपनत्व प्रदान गर्ने मुख्य कार्य प्रेम र स्नेहले नै गर्दछ। यसरी, प्रेम र स्नेहले मानिसलाई सामाजिक अन्तरक्रियामा सहभागी हुन उत्प्रेरित गर्दै सामाजिकीकरणको प्रक्रियामा ठुलो सहयोग पुऱ्याउँछ।
यस्तो सद्भाव र सहकार्यले एक-अर्काप्रति विश्वास बढाउँछ र समाजमा 'हामी' भन्ने अपनत्वको भावना विकास हुन्छ। मानिसलाई एउटा स्वार्थी जैविक प्राणीबाट परोपकारी सामाजिक प्राणी बनाउन विश्वास र अपनत्व प्रदान गर्ने मुख्य कार्य प्रेम र स्नेहले नै गर्दछ। यसरी, प्रेम र स्नेहले मानिसलाई सामाजिक अन्तरक्रियामा सहभागी हुन उत्प्रेरित गर्दै सामाजिकीकरणको प्रक्रियामा ठुलो सहयोग पुऱ्याउँछ।
४ सामाजिकीकरणका माध्यमहरू के-के हुन्? तपाईंको विचारमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुन हो र किन?
उत्तर
सामाजिकीकरणका प्रमुख माध्यम वा निकायहरू निम्न छन्:
- घर परिवार, विद्यालय, दौँतदौँरी समूह (साथीभाइ)
- सांस्कृतिक गतिविधि, छिमेकी, स्थानीय सङ्घसंस्थाहरू
- सहकारी, सञ्चारका साधन (रेडियो, टिभी, इन्टरनेट), हाटबजार
५ मानिस जैविक प्राणीबाट कसरी सामाजिक प्राणीमा रूपान्तरण हुन्छ? उदाहरणसहित प्रष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
मानिस जन्मँदा केवल एउटा जैविक प्राणी (Biological Being) का रूपमा रहेको हुन्छ, जसमा केवल प्राकृतिक आवश्यकताहरू हुन्छन्। तर बिस्तारै विभिन्न सामाजिक प्रक्रियामार्फत ऊ सामाजिक प्राणीमा रूपान्तरण हुन्छ।
उदाहरणका लागि: बालकले सुरुमा घर परिवारमा रहेर भाषा बोल्न सिक्छ र प्रेम, मूल्य, मान्यता, सम्मान तथा नातासम्बन्धहरू पहिचान गर्न थाल्छ। त्यसपछि ऊ छिमेकीसँग घुलमिल हुँदै बाहिरी वातावरणसँग परिचित हुन्छ। विद्यालय प्रवेश गरेपछि उसको सामाजिकीकरणले औपचारिकता प्राप्त गर्दछ; जहाँ उसले साथीभाइसँग खेल्ने, मिल्ने र सहयोग आदानप्रदान गर्ने सिप सिक्छ। समाजका सांस्कृतिक गतिविधि, हाटबजार वा मेलापात जाँदा उसले कोसँग कसरी बोल्ने र कस्तो व्यवहार गर्ने भन्ने कुराको अनुभव प्राप्त गर्छ। यसरी परिवार, विद्यालय र समाजको निरन्तर प्रभावले गर्दा मानिस जैविक प्राणीबाट एक सभ्य र जिम्मेवार सामाजिक प्राणीमा रूपान्तरण हुन्छ।
उदाहरणका लागि: बालकले सुरुमा घर परिवारमा रहेर भाषा बोल्न सिक्छ र प्रेम, मूल्य, मान्यता, सम्मान तथा नातासम्बन्धहरू पहिचान गर्न थाल्छ। त्यसपछि ऊ छिमेकीसँग घुलमिल हुँदै बाहिरी वातावरणसँग परिचित हुन्छ। विद्यालय प्रवेश गरेपछि उसको सामाजिकीकरणले औपचारिकता प्राप्त गर्दछ; जहाँ उसले साथीभाइसँग खेल्ने, मिल्ने र सहयोग आदानप्रदान गर्ने सिप सिक्छ। समाजका सांस्कृतिक गतिविधि, हाटबजार वा मेलापात जाँदा उसले कोसँग कसरी बोल्ने र कस्तो व्यवहार गर्ने भन्ने कुराको अनुभव प्राप्त गर्छ। यसरी परिवार, विद्यालय र समाजको निरन्तर प्रभावले गर्दा मानिस जैविक प्राणीबाट एक सभ्य र जिम्मेवार सामाजिक प्राणीमा रूपान्तरण हुन्छ।
६ तपाईंले आफ्नो घर छिमेकमा कस्ता सामाजिकीकरणका अभ्यास गर्नुभएको छ? लेख्नुहोस्।
उत्तर
मैले आफ्नो घर र छिमेकमा विभिन्न सामाजिकीकरणका अभ्यासहरू गरेको छु, जसले मेरो सामाजिकपनको विकासमा ठुलो मद्दत पुऱ्याएका छन्:
पहिलो कुरा, मैले घरमा एक-अर्कालाई सम्मान गर्ने संस्कारको अभ्यास गरेको छु। सानालाई माया र ठूलालाई सम्मान गर्ने हाम्रो सामाजिक प्रचलनलाई मैले व्यवहारमा उतारेको छु। यसले मलाई समाजमा सबैको प्रिय र आदरणीय बन्न सिकाएको छ।
त्यस्तै, मैले घर परिवार र छिमेकीबाट निःस्वार्थ प्रेम र स्नेह प्राप्त गर्न र दिन सिकेको छु, जसले ममा आपसी विश्वास र अपनत्वको भावना जगाएको छ। छिमेकीलाई मर्दा-पर्दा वा समस्यामा पर्दा सहयोग गर्ने र कुनै मनमुटाव भएमा छलफल र अन्तरक्रियाका माध्यमबाट समाधान गर्ने अभ्यास पनि मैले गरेको छु। घरले मलाई आधारभूत भाषा सिकायो भने छिमेकी र साथीभाइसँगको अन्तरक्रियाले मलाई सञ्चारमा दक्ष बनायो। यी सबै अभ्यासले गर्दा म बिस्तारै ‘मेरो’ भन्ने व्यक्तिगत स्वार्थबाट माथि उठेर ‘हाम्रो’ भन्ने सामूहिक भावना विकास गर्न सफल भएको छु।
पहिलो कुरा, मैले घरमा एक-अर्कालाई सम्मान गर्ने संस्कारको अभ्यास गरेको छु। सानालाई माया र ठूलालाई सम्मान गर्ने हाम्रो सामाजिक प्रचलनलाई मैले व्यवहारमा उतारेको छु। यसले मलाई समाजमा सबैको प्रिय र आदरणीय बन्न सिकाएको छ।
त्यस्तै, मैले घर परिवार र छिमेकीबाट निःस्वार्थ प्रेम र स्नेह प्राप्त गर्न र दिन सिकेको छु, जसले ममा आपसी विश्वास र अपनत्वको भावना जगाएको छ। छिमेकीलाई मर्दा-पर्दा वा समस्यामा पर्दा सहयोग गर्ने र कुनै मनमुटाव भएमा छलफल र अन्तरक्रियाका माध्यमबाट समाधान गर्ने अभ्यास पनि मैले गरेको छु। घरले मलाई आधारभूत भाषा सिकायो भने छिमेकी र साथीभाइसँगको अन्तरक्रियाले मलाई सञ्चारमा दक्ष बनायो। यी सबै अभ्यासले गर्दा म बिस्तारै ‘मेरो’ भन्ने व्यक्तिगत स्वार्थबाट माथि उठेर ‘हाम्रो’ भन्ने सामूहिक भावना विकास गर्न सफल भएको छु।
निष्कर्ष: सामाजिकीकरण एक जीवनपर्यन्त प्रक्रिया हो। यसले व्यक्तिलाई समाज अनुकूल बनाउँदै सामाजिक एकता र समृद्धिको बाटोमा डोऱ्याउँछ।