हाम्रो पहिचान (Hamro Pahichan)
पाठको सार: पहिचान भनेको कुनै पनि व्यक्ति वा समूहलाई अरूभन्दा फरक देखाउने र चिनाउने विशेषता हो। यसले हाम्रो राष्ट्रियता, संस्कृति, र व्यक्तिगत अस्तित्वको प्रतिनिधित्व गर्दछ।
पहिचानले व्यक्तिलाई समाजमा आफ्नो स्थान र भूमिका बुझ्न मद्दत गर्छ। हाम्रो देश नेपाल विविधताले भरिएको छ, जहाँ बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक पहिचानहरू रहेका छन्। यी विविधताहरू नै हाम्रा गौरव र सम्पत्ति हुन्।
अभ्यासका विस्तृत प्रश्नोत्तरहरू
स्व-अध्ययन मोड: प्रत्येक प्रश्नको पूर्ण र विस्तृत उत्तर हेर्न "उत्तर देखाउनुहोस्" मा क्लिक गर्नुहोस्।
१ हाम्रा पहिचान (Hamra Pahichan) के के हुन्? पहिचानको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
राष्ट्रिय पहिचान, जातीय पहिचान, भाषिक पहिचान, धार्मिक पहिचान, लैङ्गिक पहिचान र अपाङ्गतासम्बन्धी पहिचान आदि हाम्रा प्रमुख पहिचानहरू हुन्। पहिचानको महत्त्वलाई निम्न बुँदाका आधारमा विस्तृत रूपमा प्रष्ट पार्न सकिन्छ:
- अधिकार र समावेशिता: पहिचानले व्यक्तिलाई राज्यबाट अधिकार प्राप्त गर्न, शासन प्रणालीमा समावेशिता सुनिश्चित गर्न र सामाजिकीकरण प्रक्रियामा सक्रिय हुन मद्दत पुऱ्याउँछ।
- आत्म-परिचय: यसले व्यक्तिलाई 'म को हुँ?' भन्ने आत्म-परिचय गराउँछ। यो नै जीवन जिउने मुख्य आधार र आत्म-सम्मानको स्रोत हो।
- कर्तव्य बोध: आफ्नो विशिष्ट पहिचानले व्यक्तिलाई आफ्नो समुदाय, समाज र राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारी र कर्तव्यको बोध गराउँछ।
- अनुशासन: आफ्नो पहिचान र मर्यादा कायम राख्न व्यक्तिलाई सामाजिक र नैतिक अनुशासनमा रहन उत्प्रेरित गर्छ।
- राष्ट्रिय गौरव: हाम्रो राष्ट्रिय पहिचानले नेपाल र नेपालीलाई विश्वसामु चिनाउने काम गर्छ र राष्ट्रप्रति अगाध श्रद्धाभाव एवं गौरव जागरण गराउँछ।
- संस्कृति संरक्षण: यसले स्वदेशको मूल विरासत, मौलिक संस्कृति, र धर्मको संरक्षण एवं प्रवर्धन गर्दै भावी पुस्ताका लागि मार्ग प्रशस्त बनाउँछ।
२ “पहिचान आफूलाई चिनाउने आधार हो ।” उदाहरणसहित प्रष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
कुनै पनि व्यक्तिले समाज वा विश्वमा आफ्नो उपस्थिति प्रमाणित गर्न पहिचानको सहारा लिनुपर्ने हुन्छ। उदाहरणका लागि, जब हामी विश्वको जुनसुकै कुनामा पुग्छौँ, ‘म नेपाली हुँ’ भनेर सगर्व परिचय दिन्छौँ। यो हाम्रो साझा राष्ट्रिय पहिचान हो।
त्यस्तै, नेपाल जस्तो विविधतायुक्त देशमा व्यक्तिले आफ्नो परिचय दिँदा निम्न आधारहरू प्रयोग गर्छ:
त्यस्तै, नेपाल जस्तो विविधतायुक्त देशमा व्यक्तिले आफ्नो परिचय दिँदा निम्न आधारहरू प्रयोग गर्छ:
- जातीय तथा भाषिक: 'म यो जातिको हुँ र मेरो मातृभाषा यो हो' भन्नु व्यक्तिको जातीय र भाषिक पहिचान हो।
- धार्मिक: आफ्नो आस्था र विश्वासका आधारमा दिइने परिचय धार्मिक पहिचान हो।
- लैङ्गिक: महिला, पुरुष र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकका रूपमा चिनिनु लैङ्गिक पहिचान हो।
- अपाङ्गता: शारीरिक वा मानसिक अवस्थाको भिन्नताका आधारमा हुने पहिचान यसमा पर्छ।
३ यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यकको पहिचान र सम्मानका लागि के के गर्नुपर्ला?
उत्तर
यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यकहरू (LGBTIQ+) हाम्रो समाजका अभिन्न अङ्ग हुन्। उनीहरूको पहिचान स्थापित गर्न र उचित सम्मान दिन निम्न कार्यहरू गर्नुपर्छ:
- जनचेतना अभिवृद्धि: उनीहरू पनि महिला र पुरुष जस्तै समान अधिकार भएका मानिस हुन् भन्ने कुरा बुझाउन व्यापक चेतनामूलक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने।
- समान व्यवहार: समाजमा उनीहरूलाई गरिने भेदभाव, हेला वा गिज्याउने कार्यलाई पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने।
- कानुनी संरक्षण: उनीहरूलाई जिस्क्याउने वा दुर्व्यवहार गर्नेलाई कडा कानुनी सजायको व्यवस्था गर्ने।
- राज्यको मूल प्रवाहमा समावेश: शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा उनीहरूका लागि आरक्षण र विशेष अवसरको व्यवस्था गरी कार्यान्वयन गर्ने।
- सामाजिक स्वीकार्यता: उनीहरूको अस्तित्वलाई परिवार र समाजले सहजै स्वीकार गर्ने वातावरण निर्माण गर्ने।
४ अपाङ्गता भएका व्यक्तिको पहिचान र अवसर वृद्धि गर्न स्थानीय सरकारले कस्ता कार्यक्रमहरू गर्दै आएको छ?
उत्तर
अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई समाजमा सम्मानजनक रूपमा समावेश गराउन र उनीहरूको अवसर वृद्धि गर्न स्थानीय सरकारले विभिन्न योजना र कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ, जसमध्ये केही प्रमुख उदाहरण यसप्रकार छन्:
- सहायक सामग्री वितरण: शारीरिक अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई हिँडडुलमा सहजताका लागि ह्वीलचेयर, वैशाखी र अन्य उपकरणहरू निःशुल्क वितरण गर्ने।
- निःशुल्क र विशेष शिक्षा: सबै सामुदायिक विद्यालयहरूमा अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि निःशुल्क शिक्षा र उनीहरूको क्षमता अनुसारको 'विशेष शिक्षा' वा 'समावेशी शिक्षा' को व्यवस्था।
- रोजगारीमा प्राथमिकता: स्थानीय तहका सरकारी र गैर-सरकारी कार्यालयहरूमा उनीहरूका लागि कोटा निर्धारण वा आरक्षणको व्यवस्था गरी रोजगारी सुनिश्चित गर्ने।
- आर्थिक सहयोग: अपाङ्गताको वर्गीकरण (क, ख, ग, घ वर्ग) अनुसार मासिक रूपमा सामाजिक सुरक्षा भत्ता उपलब्ध गराउने।
- पूर्वाधार विकास: सार्वजनिक भवन, बाटो र कार्यालयहरूलाई अपाङ्गमैत्री (Ramp/Lift आदि भएको) बनाउने कार्य।
निष्कर्ष: पहिचान केवल एउटा नाम वा पद होइन, यो व्यक्तिको अस्तित्व र गौरव हो। सबै प्रकारका पहिचानहरूको सम्मान गर्नु नै एउटा सभ्य र लोकतान्त्रिक समाजको पहिचान हो।
पढ्नुहोस्: पाठ १ 'सामाजिकीकरण' सँग सम्बन्धित सामग्रीहरू तलको लिङ्कमा उपलब्ध छन्।