त्रिभुवन सदनको विलियर्ड हल: २५ वर्षपछि पनि अनुत्तरित प्रश्नहरू
नेपालको इतिहासको सबैभन्दा दुःखद र रहस्यमय घटना
नारायणहिटी राजदरबारभित्र रहेको त्रिभुवन सदनको विलियर्ड हल नेपालको इतिहासको सबैभन्दा दुःखद, रहस्यमय र विवादास्पद घटनाको साक्षी बनेको स्थान हो। आजभन्दा २५ वर्षअघि, २०५८ साल जेठ १९ गतेको राति यही कोठामा राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, युवराज दीपेन्द्र, अधिराजकुमार निराजन, अधिराजकुमारी श्रुति, अधिराजकुमारी शान्ति, अधिराजकुमारी शारदा, शाहज्यादी जयन्ती, कुमार खड्गविक्रम शाही तथा अधिराजकुमार धीरेन्द्रमाथि गोली प्रहार भएको थियो। नेपालको इतिहासमा एकै रात यति ठूलो राष्ट्रिय क्षति कहिल्यै भएको थिएन।
त्रिभुवन सदन राजा त्रिभुवनको शासनकालमा निर्माण गरिएको भवन थियो। पछिल्लो समय यो युवराज दीपेन्द्रको निवासका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको थियो। राजपरिवारमा प्रत्येक महिनाको एक शुक्रबार पारिवारिक भेटघाट तथा रात्रिभोजको परम्परा थियो। २०५८ साल जेठ १९ गतेको भेलाको आयोजना र व्यवस्थापनको जिम्मेवारी युवराज दीपेन्द्रले लिनुभएको थियो। त्यसैले रात्रिभोज पनि उहाँकै निवास त्रिभुवन सदनमा आयोजना गरिएको थियो। पारिवारिक सदस्यहरूलाई निमन्त्रणा गर्ने जिम्मेवारी समेत युवराजकै थियो।
घटनाअघि के भएको थियो?
छानबिन आयोगको प्रतिवेदनअनुसार साँझ करिब ७:३० बजे युवराज दीपेन्द्र सबैभन्दा पहिले त्रिभुवन सदनमा पुग्नुभएको थियो। त्यसपछि राति ८:०० बजे उहाँ आफ्नै गाडीमा महेन्द्र मञ्जिल पुगेर मुमा बडामहारानी रत्नलाई त्रिभुवन सदनमा ल्याउनुभएको थियो। त्यसपछि मुमा बडामहारानी रत्न पूर्वतर्फको सानो बैठक कक्षमा हेलेन शाहसँग कुराकानी गरिरहनुभएको थियो।
राति ८:३० बजे राजा वीरेन्द्र कार्यालयबाट पैदलै त्रिभुवन सदनमा पुग्नुभएको थियो। अन्य अधिकांश पारिवारिक सदस्यहरू यसअघि नै उपस्थित भइसकेका थिए। वातावरण सामान्य थियो। परिवारका सदस्यहरू आपसमा कुराकानी, भेटघाट र रात्रिभोजको तयारीमा व्यस्त थिए। कसैले केही मिनेटपछि नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा भयावह घटना हुन लागेको अनुमान समेत गरेका थिएनन्।
राति ८:४५ बजे: इतिहास बदलिएको क्षण
छानबिन आयोगको प्रतिवेदन अनुसार राति करिब ८:४५ बजे युवराज दीपेन्द्र सैनिक कम्ब्याट पोशाकमा ९ एमएम एमपी–५ के अटोमेटिक सब–मेसिन गन बोकेर विलियर्ड हलमा प्रवेश गर्नुभयो। सुरुमा केही गोली छत र पश्चिमी भित्तातर्फ प्रहार गरिएको थियो। त्यसपछि विलियर्ड टेबलको पूर्वी भागमा उभिएर कुराकानी गरिरहनुभएका राजा वीरेन्द्रतर्फ लक्षित गरी तीन राउन्ड गोली चलाइएको उल्लेख छ। तीमध्ये एक गोली छतमा, अर्को पेटमा र अर्को घाँटीमा लागेको प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ।
सबैभन्दा ठूलो प्रश्न: त्यसपछि के भयो?
घटनाको सबैभन्दा विवादास्पद र रहस्यमय पक्ष यही हो। प्रतिवेदन अनुसार पहिलो चरणको गोली प्रहारपछि युवराज दीपेन्द्र केही समयका लागि विलियर्ड हलबाट बाहिरिनुभएको थियो। तर यही अवधिमा कसैले उहाँलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास किन गरेन? उपस्थित सदस्यहरू, सुरक्षाकर्मीहरू वा अन्य व्यक्तिहरूले तत्काल प्रतिक्रिया किन जनाउन सकेनन्? घाइते राजा वीरेन्द्रलाई तुरुन्त अस्पताल लैजाने वा सुरक्षित स्थानमा सार्ने कार्य किन हुन सकेन?
यी प्रश्नहरूको स्पष्ट, विस्तृत र सर्वस्वीकार्य उत्तर आजसम्म सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध छैन। यही कारणले दरबार हत्याकाण्डबारे अनेक आशंका, बहस र वैकल्पिक कथनहरू जन्मिएका छन्। यदि गोली चलेको पहिलो क्षणमै स्थिति नियन्त्रणमा आएको भए घटनाको परिणाम फरक हुन सक्थ्यो कि सक्दैनथ्यो भन्ने प्रश्न अझै नेपाली समाजमा उठ्ने गर्छ। यद्यपि यसको कुनै आधिकारिक उत्तर छैन। तर यस्ता प्रश्नहरू रहिरहनुले छानबिन प्रतिवेदनले सबैलाई पूर्ण रूपमा विश्वस्त बनाउन नसकेको संकेत भने अवश्य दिन्छ।
अस्पताल पुऱ्याइएका समय र मृत्यु विवरण
| समय | विवरण तथा घटनाक्रम |
|---|---|
| राति ९:१५ बजे | राजा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहदेव, रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी देवी शाह र अधिराजकुमार निराजन वीरविक्रम शाहलाई वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल पुऱ्याउँदा मृत घोषित गरियो। |
| राति ९:२० बजे | अधिराजकुमारी श्रुति राज्यलक्ष्मीदेवी राणालाई अस्पताल पुऱ्याइयो। उहाँलाई राति ९:५५ बजे मृत घोषित गरियो। |
| राति ९:३० बजे | अधिराजकुमारी शारदा राज्यलक्ष्मी देवी शाह र शाहज्यादी जयन्ती राज्यलक्ष्मी शाहलाई मृत घोषित गरियो। |
| राति ९:३५ बजे | अधिराजकुमारी शान्ति राज्यलक्ष्मी देवी सिंह र कुमार खड्गविक्रम शाहीलाई मृत घोषित गरियो। |
| राति ९:२४ बजे | युवराज दीपेन्द्र वीर विक्रम शाह र अधिराजकुमार धीरेन्द्र शाहलाई अस्पताल पुऱ्याइएको थियो।
दीपेन्द्रको २०५८ जेठ २२ बिहान ३:४५ मा र धीरेन्द्रको जेठ २२ साँझ ५:५७ मा निधन भयो। |
घटनामा अधिराजकुमारी कोमल राज्यलक्ष्मी देवी शाह, अधिराजकुमारी शोभा राज्यलक्ष्मी शाही, कुमार गोरख शम्शेर जबरा तथा श्रीमती केतकी चेष्टर घाइते हुनुभएको थियो।
२५ वर्षपछि पनि बाँकी रहेका प्रश्नहरू
दरबार हत्याकाण्ड नेपालको आधुनिक इतिहासको केवल एउटा अपराध घटना मात्र थिएन। यसले राज्य, राजसंस्था, राजनीति र समाजको मनोविज्ञानलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्यो। त्यसपछि भएका राजनीतिक परिवर्तन, राजसंस्थाको कमजोर हुँदै गएको अवस्था, जनआन्दोलन र अन्ततः राजतन्त्रको अन्त्यसम्म पुग्ने प्रक्रियामा यो घटना एउटा निर्णायक मोड साबित भयो।
आज पनि त्रिभुवन सदनको विलियर्ड हल एउटा साधारण कोठा होइन। त्यो नेपालको राष्ट्रिय स्मृतिमा अंकित पीडा, शोक र रहस्यको प्रतीक हो। आधिकारिक प्रतिवेदन सार्वजनिक भइसकेको छ, तर जनमानसमा रहेका सबै प्रश्नहरूको उत्तर अझै प्राप्त भएको अनुभूति धेरै नेपालीले गरेका छैनन्।
२५ वर्ष बितिसक्दा पनि त्यो रातको घटनालाई सम्झँदा एउटा प्रश्न अझै बाँकी छ: वास्तवमा त्यस रात त्रिभुवन सदनभित्र के भयो, र किन भयो? इतिहासले केही उत्तर दिएको छ, तर सबै प्रश्नहरूको अन्त्य भने अझै भएको छैन।
स्रोत: दरवार हत्याकाण्ड उच्चस्तरीय छानबिन समितिको प्रतिवेदन र ऐतिहासिक अभिलेखहरू।
