एउटा गाउँमा मदन नाम गरेका सेवानिवृत्त (Retired) प्राथमिक विद्यालयका शिक्षक बस्नुहुन्थ्यो। उमेरले बुढो भए पनि उनको दिमाग निकै तेज थियो। त्यही गाउँमा सहरबाट एउटा नयाँ डाक्टर आएर क्लिनिक खोल्यो। डाक्टर निकै पढ्यालेखेको त थियो, तर उसमा आफ्नै विद्धताको ठुलो घमण्ड थियो। उ गाउँलेहरूलाई अलि मूर्ख सम्झन्थ्यो।
एक दिन, डाक्टरको क्लिनिकमा बिरामीहरूको ठुलो भिड थियो। मदन गुरु पनि आफ्नो साधारण स्वास्थ्य जाँचका लागि त्यहाँ पुगे।
डाक्टरले मदन गुरुको साधारण लुगा र सोझोपन देखेर अलि जिस्काउने विचार गर्यो। उसले ठुलो स्वरमा भन्यो, "बुढाबा, तपाईँहरू जस्ता गाउँलेलाई के थाहा रोग र विज्ञानको बारेमा? हामीले त वर्षौँ लगाएर ठुला-ठुला किताब पढेका छौँ। यो संसारमा डाक्टर भन्दा जान्ने कोही हुँदैन।"
मदन गुरुले मुस्कुराउँदै भने, "बाबु, किताब पढ्नु र जीवनलाई बुझ्नु फरक कुरा हो। कहिलेकाहीँ नपढेका वा सामान्य मानिससँग पनि यस्तो ज्ञान हुन्छ, जो तिम्रो विज्ञानले भेटाउँदैन।"
डाक्टरलाई रिस उठ्यो। उसले चुनौती दियो, "त्यसो भए एउटा प्रतियोगिता गरौँ। म तपाईँलाई एउटा प्रश्न सोध्छु। यदि तपाईँले उत्तर दिन सक्नुभएन भने मलाई १०० रुपैयाँ दिनुहोला। त्यसपछि तपाईँ मलाई एउटा प्रश्न सोध्नुस्, यदि मैले उत्तर दिन सकिनँ भने म तपाईँलाई १०,००० रुपैयाँ दिनेछु। आखिर म डाक्टर हुँ, धेरै जान्ने छु, त्यसैले मलाई घाटा छैन।"
मदन गुरुले केही बेर सोचे र भने, "हुन्छ बाबु, तिमी नै पहिले सोध।"
डाक्टरले गर्वका साथ सोध्यो, "भन्नुस् त, पृथ्वीबाट चन्द्रमाको कति दूरी छ र त्यहाँ पुग्न प्रकाशको गतिमा कति समय लाग्छ?"
मदन गुरुले आफ्नो खल्तीबाट तुरुन्तै १०० रुपैयाँ निकालेर डाक्टरको हातमा थमाइदिए र भने, "मलाई यसको यति गहिरो हिसाब थाहा छैन बाबु। ल, मेरो हार भयो।"
डाक्टर मख्ख पर्यो र हाँस्दै भन्यो, "देख्नुभयो त ज्ञानको शक्ति? ल अब तपाईँको पालो, सोध्नुस् के सोध्नुहुन्छ।"
मदन गुरुले शान्त भएर सोधे, "त्यसो भए बाबु यो भन त— यस्तो कुन जीव हो, जो पहाड चढ्दा तीनवटा खुट्टाले चढ्छ, तर ओर्लिँदा पाँचवटा खुट्टाले ओर्लिन्छ?"
डाक्टर अलमल्लमा पर्यो। उसले आफ्नो दिमागमा भएका सबै मेडिकल किताब, जीवविज्ञान (Biology) का सिद्धान्त र इन्टरनेट समेत सबै खोतलेर हेर्यो। तर, तीन खुट्टाले पहाड चढ्ने र पाँच खुट्टाले ओर्लिने कुनै जीवको बारेमा उसले कहिल्यै सुनेकै थिएन।
१ घण्टा बित्यो, २ घण्टा बित्यो। क्लिनिकका बाँकी बिरामीहरू पनि उत्सुकताका साथ हेरिरहेका थिए। अन्त्यमा, घमण्डी डाक्टरको पसिना छुट्यो। उसले आफ्नो हार स्वीकार गर्दै मदन गुरुलाई १०,००० रुपैयाँको बिटो थमायो र भन्यो, "म हार्न तयार छु। तर मलाई भन्नुस्, त्यो कुन जीव हो? मेरो विज्ञान फेल भयो।"
मदन गुरुले गोजीबाट बिस्तारै १०० रुपैयाँ निकालेर डाक्टरको हातमा राखिदिए र भने: "बाबु, यसको उत्तर मलाई पनि थाहा छैन! यो लेउ तिम्रो १०० रुपैयाँ।"
त्यसपछि मदन गुरुले बाँकी रहेको ९,९०० रुपैयाँ गोजीमा हाले र मुस्कुराउँदै क्लिनिकबाट बाहिरिए। डाक्टर र त्यहाँ भएका सबै बिरामीहरू मुखामुख गरेर हाँस्न थाले।
कथाको सन्देश: डिग्री र सर्टिफिकेटले मानिसलाई साक्षर त बनाउन सक्छ, तर व्यवहारिक बुद्धि (Common Sense) र अनुभव बिनाको ज्ञान सधैँ अधुरो रहन्छ। त्यसैले कहिल्यै पनि आफ्नो ज्ञानमा घमण्ड गर्नु हुँदैन।