नेपालमा प्रारम्भिक बालविकास (ECD) प्रगतिशील नीतिगत ढाँचाहरू, विशेष गरी राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप २०७६ र प्रारम्भिक बालविकास पाठ्यक्रम २०७७ द्वारा निर्देशित छ, जसले खेलमा आधारित र सर्वाङ्गीण सिकाइलाई अनिवार्य गरेको छ। यद्यपि, यी नीतिहरू र कक्षाकोठाको यथार्थबीच ठूलो खाडल छ। सामाजिक-आर्थिक प्रतिस्पर्धा र अभिभावकको दबाबका कारण, नेपालका धेरै पूर्व-प्राथमिक विद्यालयहरूले चार र पाँच वर्षका बालबालिकालाई समयभन्दा अगावै शैक्षिक बोझ, घोकाउने विद्या र अंग्रेजी माध्यमको सिकाइ थोपर्ने गरेका छन्। यस लेखले प्रारम्भिक सिकाइका जैविक र स्नायुगत सीमितताहरू—विशेष गरी नाडीको हड्डीको विकास (carpal bone ossification) र स्मरण क्षमता (working memory)—को विश्लेषण गर्दै लामो समयसम्म लेख्न लगाउँदा र संज्ञानात्मक बोझ थप्दा हुने शारीरिक हानीलाई उजागर गर्दछ। नेपालको विविध सामाजिक-सांस्कृतिक परिवेशमा पाँच मुख्य विकासका क्षेत्रहरू (सामाजिक-भावनात्मक, शारीरिक, भाषिक, संज्ञानात्मक, र सिर्जनात्मक कला) लाई सन्दर्भित गर्दै, यस लेखले आवधिक परीक्षा प्रणालीबाट पूर्ण रूपमा टाढा रहनुपर्ने कुरामा जोड दिन्छ। यसको सट्टा, सांस्कृतिक रूपमा सान्दर्भिक र उमेर सुहाउँदो शिक्षण विधिलाई बढावा दिन निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कन प्रणाली (CAS) र मातृभाषामा आधारित बहुभाषिक शिक्षा (MTB-MLE) अपनाउन सिफारिस गर्दछ।
नेपालको प्रारम्भिक बालविकासको परिदृश्य
प्रारम्भिक बालविकास (ECD) जीवनभरको संज्ञानात्मक, शारीरिक र सामाजिक-भावनात्मक संरचनाको जग हो। नेपालमा यो महत्त्वपूर्ण विकास चरणको पहिचानले उल्लेखनीय विकास गरेको छ, जसको परिणाम स्वरूप राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप २०७६ र प्रारम्भिक बालविकास पाठ्यक्रम २०७७ जस्ता नीतिहरू लागू भएका छन्। शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय अन्तर्गतको पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (CDC) द्वारा तयार गरिएका यी नीतिहरूले साना बालबालिकाको उमेर सुहाउँदो, खेलमा आधारित सर्वाङ्गीण सिकाइलाई स्पष्ट रूपमा अनिवार्य गरेका छन्। राष्ट्रिय योजना आयोगले तयार पारेको प्रारम्भिक बालविकासको राष्ट्रिय रणनीति (२०७७–२०८८) ले गर्भधारणदेखि आठ वर्षसम्मको उमेरलाई समेट्दै स्वास्थ्य, पोषण र खेलमा आधारित सिकाइको एकीकृत सेवामा जोड दिएको छ। राज्यको लक्ष्य स्पष्ट छ: पुरानो घोकाउने शिक्षाबाट बाहिर निस्केर बालबालिकाले रमाइलो र प्रयोगात्मक रूपमा सिक्ने वातावरण निर्माण गर्नु।
यस्तो बलियो नीति र करिब ८७.६% देखि ८९.६% सम्म पुगेको भर्ना दर (GER) भए तापनि, राज्यले तोकेको शैक्षिक आदर्श र कक्षाकोठाको वास्तविकता बीच गहिरो र हानिकारक खाडल छ। अनुसन्धानहरूले देखाउँछन् कि नेपालको प्रारम्भिक बालशिक्षा प्रणालीमा सामाजिक-आर्थिक दबाब र साना बालबालिकाले कसरी सिक्छन् भन्ने कुराको गलत बुझाइका कारण गम्भीर विचलन आएको छ। स्रोतसाधनको अभाव भएका सामुदायिक विद्यालय र अत्यधिक व्यापारीकरण भएका निजी संस्थाहरूबीच यो क्षेत्र विभाजित छ। धेरै शैक्षिक संस्थाहरूले उमेर, भूगोल र बाल-मैत्री शिक्षण विधि अपनाउनुको सट्टा पूर्व-प्राथमिक शिक्षाको उद्देश्यलाई नै गलत रूपमा बुझेका छन्। अभिभावकको नतिजा खोज्ने दबाब र प्रतिस्पर्धाका कारण, धेरै विद्यालयहरूले खेलमा आधारित सिकाइको सट्टा समय अगावै कडा शैक्षिक अभ्यास, घोकाउने र कठोर परीक्षा प्रणालीलाई प्राथमिकता दिन्छन्।
प्रारम्भिक सिकाइको जैविक र स्नायुगत संरचना
नेपालको वर्तमान पूर्व-प्राथमिक प्रणालीको एउटा ठूलो कमजोरी भनेको विकासशील बालबालिकाको जैविक र स्नायुगत सीमिततालाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्नु हो। सानै उमेरमा कडा पढाइ गराउँदा छिटो जान्ने हुन्छन् भन्ने सांस्कृतिक मान्यता जैविक रूपमा गलत छ र यसले दीर्घकालीन शैक्षिक सफलतामा बाधा पुर्याउँछ। पूर्व-प्राथमिक उमेरका बालबालिकालाई कति शैक्षिक काम दिनु शारीरिक र मानसिक रूपमा सुरक्षित छ भनेर निर्धारण गर्न नाडीको हड्डीको विकास, सूक्ष्म मांसपेशीको विकास र स्मरण क्षमताको विज्ञान बुझ्नु जरुरी छ।
हड्डीको विकास र चाँडै लेख्न लगाउने गल्ती
नेपालका पूर्व-प्राथमिक कक्षाहरूमा बालबालिकालाई अत्यधिक शैक्षिक बोझ दिइएको सबैभन्दा स्पष्ट प्रमाण भनेको लामो समयसम्म लेख्न लगाउनु हो। चार र पाँच वर्षका बालबालिकालाई लामो समयसम्म डेस्कमा बसाएर सिसाकलम समात्न लगाई अंग्रेजी र नेपाली अक्षरहरू लेख्न वा सार्न बाध्य पारिन्छ। यो अभ्यास बाल्यकालको हड्डी विकासको विज्ञानको सिधै विरुद्ध छ।
जन्मदा मानव नाडी र हातमा मुख्यतया नरम कुरकुरे हड्डी (cartilage) हुन्छ; नाडीका हड्डीहरू (carpal bones) कडा भइसकेका हुँदैनन्, जसको अर्थ हातको सूक्ष्म कार्य गर्न आवश्यक पर्ने हड्डीको संरचना त्यहाँ हुँदैन। नरम कुरकुरे हड्डी बिस्तारै कडा हड्डीमा परिणत हुने प्रक्रिया (ossification) जीवनको पहिलो दस वर्षसम्म बिस्तारै हुन्छ। यसलाई धेरै लेख्न लगाएर छिटो विकास गर्न सकिँदैन।
| नाडीको हड्डी (Carpal Bone) | हड्डी कडा हुन सुरु हुने औसत उमेर | पूर्व-प्राथमिक शिक्षामा यसको अर्थ |
|---|---|---|
| Capitate र Hamate | १ देखि ४ महिना | हातको संरचना निकै कमजोर हुन्छ; शिशुले वस्तुलाई रिफ्लेक्सले मात्र समात्छ। |
| Triquetrum | २ देखि ३ वर्ष | हात एउटै एकाइको रूपमा चल्छ; बालबालिकाले हात चलाउन काँधको बल प्रयोग गर्छन्। |
| Lunate | ३ देखि ४ वर्ष | हड्डी अझै लचकदार हुन्छ। बालबालिकाले सिसाकलम समात्न त सक्छन्, तर लामो समय काम गर्न मांसपेशीमा क्षमता हुँदैन। |
| Scaphoid, Trapezium, Trapezoid | ५ देखि ६ वर्ष | सिसाकलमलाई सही रूपमा समात्न (tripod grasp) आवश्यक पर्ने हड्डीको जग बलियो हुन थाल्छ। औंलाहरू छुट्टाछुट्टै चलाउन सम्भव हुन्छ। |
| Pisiform | ९ देखि १२ वर्ष | नाडीको हड्डी पूर्ण रूपमा परिपक्व हुन्छ, जसले गर्दा नथाकीकन लामो समयसम्म लेख्न सकिन्छ। |
शारीरिक विज्ञानले प्रमाणित गरेअनुसार सिसाकलम सही रूपमा समात्न आवश्यक पर्ने scaphoid, trapezium, र trapezoid हड्डीहरू बालबालिका ५ वा ६ वर्षको नहुँदासम्म कडा हुन सुरु गर्दैनन्। जब शिक्षकले चार वर्षको बच्चालाई राम्रो अक्षर लेख्न बाध्य पार्छन्, उनीहरूले नरम कुरकुरे हड्डीलाई कडा हड्डीले गर्ने काम गर्न दबाब दिइरहेका हुन्छन्।
यसको परिणाम गम्भीर हुन्छ। नाडी र औंला स्थिर राख्ने हड्डी नभएपछि, बालबालिकाले कागजमा अत्यधिक दबाब दिएर र हातको सट्टा काँध र पाखुराको ठूलो मांसपेशी प्रयोग गरेर लेख्ने प्रयास गर्छन्। यसले गर्दा तुरुन्तै शारीरिक दुखाइ र मांसपेशीमा थकान महसुस हुन्छ। मनोवैज्ञानिक रूपमा, यो दुखाइले गर्दा बालबालिकामा विद्यालय जान नमान्ने, कक्षामा रुने-कराउने, र भविष्यमा लेखपढप्रति नै वितृष्णा जाग्ने समस्या देखिन्छ।
यसको अर्थ सात वर्षसम्म बालबालिकालाई कलम छुनै नदिने भन्ने होइन; बरु लेखाइलाई "प्रारम्भिक लेखाइ" (emergent writing) को रूपमा विकास गर्नुपर्छ। यसको मतलब डेस्कमा राखेर लेख्न लगाउने काम पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्छ। त्यसको सट्टा माटो (playdough) खेल्ने, कैंची चलाउने, मोती उनेर खेल्ने र भित्तामा राखिएको बोर्डमा बाक्लो क्रेन (crayon) ले कोर्ने जस्ता काम गराएर हातको मांसपेशी बलियो बनाउनुपर्छ। बच्चाले चित्र बनाएर त्यसमा कोरेको धर्कालाई आफ्नो नाम भन्यो भने त्यसलाई शिक्षकले सही अक्षरको अपेक्षा नगरी प्रशंसा गर्नुपर्छ।
स्मरणशक्ति र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता
शारीरिक सीमितताका साथै शिक्षकहरूले पूर्व-प्राथमिक बालबालिकाको मस्तिष्कको सीमिततालाई पनि बुझ्नुपर्छ। Working memory (जानकारीलाई छोटो समयको लागि राख्ने र प्रशोधन गर्ने मस्तिष्कको क्षमता) सानो उमेरमा निकै कमजोर हुन्छ। जब शिक्षकले लेक्चर दिएर गाह्रो कुरा पढाउन खोज्छन्, यसले बच्चाको मस्तिष्कमा अत्यधिक बोझ (cognitive load) थप्छ।
अनुसन्धानले देखाउँछ कि धेरै मानसिक बोझले स्मरणशक्ति कमजोर बनाउँछ र तनाव बढाउँछ। नेपालका निजी विद्यालयहरूमा जहाँ अङ्ग्रेजी मात्र बोल्न बाध्य पारिन्छ, त्यहाँ यो मानसिक बोझ उच्चतम विन्दुमा पुग्छ। बालबालिकाले विषयवस्तु बुझ्नु अघि विदेशी भाषालाई अनुवाद गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले सिकाइ प्रक्रियालाई अवरुद्ध गर्छ।
बालविकास विशेषज्ञहरूका अनुसार चार-पाँच वर्षको स्वस्थ बालबालिकाले शिक्षकको कुरामा १० देखि १५ मिनेट मात्र ध्यान केन्द्रित गर्न सक्छन्। त्यसैले शिक्षकले लगातार १५ मिनेट भन्दा बढी पढाउनु हुँदैन। बाँकी समय बालबालिकाले आफ्नै गतिमा खेल्दै सिक्ने गतिविधिमा बिताउनुपर्छ। यो उमेर समूहको लागि पढाइ भनेको शिक्षकले कथा सुनाउने र १० मिनेटभन्दा बढी नलाग्ने ध्वनिसँग सम्बन्धित खेलहरू खेल्ने मात्र हुनुपर्छ।
नेपालको सन्दर्भमा पाँच मुख्य विकासका क्षेत्रहरू
राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप २०७६ र प्रारम्भिक बालविकास पाठ्यक्रम २०७७ ले प्रारम्भिक शिक्षालाई प्राथमिक विद्यालयको प्रवेश परीक्षा पास गराउने कारखाना नभई समग्र विकासको रूपमा लिन्छ। एउटा राम्रो पाठ्यक्रमले विकासका ५ मुख्य स्तम्भहरूलाई सन्तुलनमा राख्नुपर्छ:
1. सामाजिक-भावनात्मक विकास
भावना नियन्त्रण गर्न सिक्ने, साथीभाइसँग मिल्ने, बाँड्ने र कक्षाको नियम मान्ने। नेपालको विविधतायुक्त समाजमा यो अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ। शिक्षकले कथा मार्फत र मिलेर खेल्ने वातावरण बनाएर यसको विकास गराउनुपर्छ।
2. शारीरिक विकास
दौडने, उफ्रने जस्ता ठूला मांसपेशीको विकासले पछि डेस्कमा सिधा बस्न सक्ने क्षमताको विकास गर्छ। सहरी क्षेत्रका विद्यालयमा ठाउँ सानो हुने भएकाले कोठाभित्रै शारीरिक गतिविधि गराउनुपर्छ। सूक्ष्म मांसपेशी विकासका लागि सिसाकलम होइन, माटो वा कागज च्यात्ने जस्ता काम दिनुपर्छ।
3. भाषा र साक्षरता (मातृभाषाको अनिवार्यता)
नेपालको संविधानले मातृभाषामा शिक्षा पाउने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। बालबालिकाले प्राकृतिक रूपमा बोल्ने भाषामा नै उनीहरूको सिकाइको जग बलियो हुन्छ। अङ्ग्रेजी मात्र प्रयोग गर्दा बालबालिकामा मानसिक तनाव उत्पन्न हुन्छ। यस उमेरमा साक्षरता भनेको कथा मार्फत शब्दभण्डार बढाउने र अक्षरको ध्वनि चिन्नु हो।
4. संज्ञानात्मक विकास
यस उमेरमा बालबालिकाले खेलेर र अनुसन्धान गरेर सिक्छन्। गणित घोकाउनुको सट्टा वस्तुहरू छुट्याउन लगाउने र ब्लकहरूसँग खेल्न दिएर उनीहरूलाई आकार र विज्ञानको सामान्य ज्ञान दिनुपर्छ।
5. सिर्जनात्मक कला
कलाको महत्त्व चित्र राम्रो बनाउनुमा नभई बनाउने प्रक्रियामा हुन्छ। माटो, रङ वा प्राकृतिक वस्तुहरूको प्रयोगले भावना व्यक्त गर्न मद्दत गर्छ। त्यस्तै, नाटक वा भूमिका निर्वाह गर्ने खेलले बालबालिकालाई सामाजिक नियमहरू बुझ्न मद्दत गर्छ।
सन्तुलित दैनिक तालिका निर्माण
चार-पाँच वर्षका बालबालिकाका लागि कक्षाकोठाको वातावरण नै 'तेस्रो शिक्षक' हो। दिनभर डेस्कमा बसाएर पढाउँदा उनीहरूको मस्तिष्क थाक्छ र व्यवहार बिग्रिन्छ। आधुनिक अनुसन्धान र CDC को निर्देशिकाले सक्रिय र शान्त गतिविधिहरू समावेश भएको लचिलो तालिकाको सिफारिस गर्दछ।
| दिनको चरण | अनुमानित समय | मुख्य ध्यान र शैक्षिक उद्देश्य |
|---|---|---|
| विहानी सर्कल (Morning Circle) | १५ - २० मिनेट | घरबाट विद्यालयको वातावरणमा घुलमिल गराउने। गीत गाउने, मौसमबारे कुरा गर्ने। मस्तिष्कमा कम बोझ पर्ने। |
| खेल केन्द्रहरू (Play Centers) | ४५ - ६० मिनेट | बालबालिका आफैंले छानेर खेल्ने (नाटक खेल्ने, ब्लक बनाउने)। साथीहरूसँग मिलेर सिक्ने अवसर। |
| खाजा र सरसफाइ | २० - ३० मिनेट | आत्मनिर्भरता: हात धुने, आफैं खाने। यो नेपालको स्वास्थ्य पाठ्यक्रमसँग मेल खान्छ। |
| बाहिरी / शारीरिक खेल | ३० - ४५ मिनेट | मस्तिष्कलाई फ्रेस बनाउन स्वतन्त्र रूपमा दौडिने, उफ्रिने र खेल्ने। |
| कथा र छुट्टी | १५ - २० मिनेट | साक्षरता: कथा सुन्ने र दिनभरिका घटनाहरू सम्झिएर सुनाउने। |
नेपालमा भौतिक संरचना र ठाउँको अभाव ठूलो चुनौती हो। ठाउँ कम छ भने सामग्रीहरू समय-समयमा परिवर्तन गरिरहनुपर्छ। महँगा आयातित खेलौनाको सट्टा बाँस र नदीका ढुंगा जस्ता स्थानीय र दिगो सामग्रीहरू प्रयोग गर्नुपर्छ, जुन डोल्पा जस्ता ग्रामीण क्षेत्रका सफल विद्यालयहरूले अभ्यास गरिरहेका छन्।
मुख्य शैक्षिक सिद्धान्तहरू
यस्ता विधिहरू लागू गर्न बालबालिकाले अन्तरक्रियाबाट सिक्छन् भन्ने कुरालाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ। नेपालको पाठ्यक्रमले स्पष्ट रूपमा भनेको छ कि प्रारम्भिक शिक्षा परीक्षा केन्द्रित वर्कशीटबाट टाढा रहेर प्रयोगात्मक हुनुपर्छ। खेलमा आधारित सिकाइ नै प्रारम्भिक उमेरमा मस्तिष्कले सिक्ने मुख्य तरिका हो।
प्रभावकारी सिकाइका लागि शिक्षकले सही मार्गदर्शन (scaffolding) गर्नुपर्छ। शिक्षकले सिधै उत्तर दिनुको सट्टा प्रश्नहरू सोधेर बालबालिकालाई आफैं समाधान खोज्न मद्दत गर्नुपर्छ, जसले गर्दा गल्ती गर्दा हुने डर उत्पन्न नहोस्।
वास्तविक मूल्याङ्कन: परीक्षाको पासोबाट मुक्ति
पूर्व-प्राथमिक बालबालिकालाई लिखित परीक्षा दिन लगाउनु भनेको उनीहरूले डर र तनावमा कति घोक्न सक्छन् भनेर जाँच्नु मात्र हो, यसले समग्र विकासलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्छ। यसको समाधानका लागि नेपाल सरकारले निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कन प्रणाली (Continuous Assessment System - CAS) लागू गरेको छ। CAS को उद्देश्य आवधिक परीक्षाको तनाव बिना बालबालिकाको समग्र सिकाइ र विकासको मापन गर्नु हो। यद्यपि, ठूला कक्षाहरू, शिक्षक तालिमको अभाव र अभिभावकले ग्रेड (अंक) खोज्ने प्रवृत्तिका कारण नेपालका धेरै विद्यालयहरूले CAS लाई कक्षा चढाउन मात्र गलत रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्।
- अवलोकन डायरी (Anecdotal Logs): बालबालिकाले कसरी साथीहरूसँग मिल्छन् र समस्या समाधान गर्छन् भन्ने छोटो र वस्तुगत टिपोट राख्ने।
- पोर्टफोलियो (Portfolios): शैक्षिक सत्रभरि बालबालिकाले कोरेका चित्र, प्रारम्भिक लेखाइ र गरेका कामहरूको सङ्कलन जसले उनीहरूको प्रगति देखाउँछ।
- तस्बिर र उनीहरूको भनाइ: बच्चाले बनाएको ब्लकको घरको फोटो खिच्ने र बच्चाले त्यसको बारेमा भनेको कथा जस्ताको तस्तै लेखेर राख्ने, जसले बच्चालाई लेख्न बाध्य नपारी उसको सोचाइको प्रमाण दिन्छ।
यी वास्तविक प्रमाणहरूको विश्लेषण गरेर, शिक्षकहरूले बालबालिकालाई आवश्यक सहयोग गर्न सक्छन् र अभिभावकहरूलाई विस्तृत रिपोर्ट दिन सक्छन्, जसले गर्दा सानै उमेरमा शैक्षिक बोझ थोपर्ने सामाजिक दबाब कम गर्न मद्दत पुग्छ।
निष्कर्ष
नेपालमा प्रारम्भिक बालशिक्षाको रूपान्तरणका लागि व्यापारीकरण र परीक्षा-केन्द्रित मोडलबाट पूर्ण रूपमा बाहिर निस्कन आवश्यक छ। हड्डीको विकासको सीमिततालाई बुझेर, स्मरण क्षमतालाई ध्यानमा राखेर, र बालबालिका आफैंले छानेर खेल्ने वातावरण निर्माण गरेर मात्र नेपालका शिक्षकहरूले साना बालबालिकामा सिक्ने भित्री चाहना जगाउन सक्छन्। खेलको महत्त्वलाई सुरक्षित गरेर र घोकाउने विद्याभन्दा समग्र विकासलाई प्राथमिकता दिएर मात्र प्रारम्भिक बालशिक्षाले मानव विकासको दिगो जग बसाल्ने आफ्नो वास्तविक लक्ष्य पूरा गर्न सक्छ।
सन्दर्भ सामग्रीहरू (References)
- Bhandari, R. (2018). Early childhood education and development in Nepal: Access, quality and professionalism. Prima Educatione, 2(1), 134.
- Child Development Centre. (n.d.-a). Fine motor development chart. Kid Sense Child Development.
- Child Development Centre. (n.d.-b). Pencil grasp and grips. Kid Sense Child Development.
- CollegeNP. (2021). Early childhood development (ECD) curriculum.
- Curriculum Development Centre. (2019). National school curriculum framework 2076. Ministry of Education, Science and Technology, Nepal.
- Curriculum Development Centre. (2020). Early childhood development curriculum 2077. Ministry of Education, Science and Technology, Nepal.
- Dahal, M. (n.d.). The teaching-learning process begins with the interaction between the teachers and the children. ResearchGate.
- Dhungel, P. (2023). Continuous assessment practices in private schools of Kathmandu Valley: A narrative inquiry. ResearchGate.
- Dhungel, P. (2024). Continuous assessment system. The Himalayan Times.
- Frontiers in Psychology. (2022). Evaluation of children's cognitive load in processing and storage of information. Frontiers in Psychology, 13, 918048.
- Innovative Paila. (n.d.). Preschool teachers training.
- Kiran, U. B., & Pothati, D. (n.d.). Study of appearances of ossification centers in the carpal bones in 3-14 years age group in a teaching hospital in Telangana. Journal of Evidence Based Medicine and Healthcare.
- Maharjan, R. (n.d.). Continuous assessment system (CAS in Nepal). SlideShare.
- Miss Jaime OT. (n.d.). Pencil grasp development stages.
- National Planning Commission. (2020). National strategy for early childhood development 2077-2088. Government of Nepal.
- Observation and Assessment in Early Childhood Education. (n.d.). Assessing children's development. In Observation and Assessment in Early Childhood Education. Pressbooks.
- OrbRom Center. (n.d.). Supporting early literacy skills through occupational therapy.
- Parajuli, T. R. (n.d.). Continuous assessment system: From paper to pedagogy. The Himalayan Times.
- Phyak, P., et al. (n.d.). Mother tongue based multilingual education in Nepal. ResearchGate.
- Rowe, D. W., & Neitzel, C. (2010). Emergent writing. NAEYC.
- Sarthak Shiksha. (2020). Lalitpur ECD report final 2020.
- Shrestha, et al. (n.d.). Time of appearance of ossification centers in carpal bones. PMC.
- Vision Dolpo. (n.d.). Early childhood development.
- Writing For Pleasure Centre. (2025). Debunking the 'bones aren't ready' and 'motor skills first' myths: What research says about young children's handwriting.