बेनी आक्रमण (२०६०): कारण, क्षति र दीर्घकालीन असरहरूको विस्तृत रिपोर्ट
नेपालको दश वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वको क्रममा २०६० साल चैत ७ गते (२० मार्च २००४) शनिबार राती म्याग्दीको सदरमुकाम बेनीमा भएको आक्रमणलाई इतिहासकै एउटा ठूलो र भयानक घटनाको रूपमा लिइन्छ । करिब १२ घण्टासम्म चलेको यो भीषण लडाइँले नेपालको तत्कालीन राजनीतिक र सैन्य दिशा नै परिवर्तन गरिदिएको थियो ।
१. आक्रमणको पृष्ठभूमि र कारण
माओवादी नेतृत्वले बेनी आक्रमणलाई एउटा ठूलो रणनीतिक योजनाको रूपमा अघि सारेको थियो। यसका मुख्य कारणहरू निम्नानुसार थिएः
- रणनीतिक सन्तुलन प्रदर्शनः माओवादीहरूले आफूहरू "रणनीतिक सन्तुलन" को चरणमा पुगेको र नेपाली सेनासँग प्रत्यक्ष भिड्न सक्ने क्षमता राख्ने सन्देश दिन चाहन्थे ।
- प्रचारबाजीलाई चुनौती: तत्कालीन शाही नेपाली सेनाले माओवादीको शक्ति क्षीण भएको दाबी गरिरहेको बेला, त्यसलाई गलत प्रमाणित गर्न माओवादीले ठूलो जिल्ला सदरमुकामलाई निशाना बनाएका थिए ।
- सैन्य प्रशिक्षण र मनोबल: असफल शान्ति वार्ता र सैन्य संरचनामा गरिएको परिवर्तनपछि आफ्ना लडाकुहरूको मनोबल उच्च राख्न माओवादीलाई एउटा ठूलो जीतको आवश्यकता थियो ।
२. आक्रमणको स्वरूप र युद्ध कौशल
माओवादीले बेनी आक्रमणका लागि रुकुमको लुकुमबाट १७ दिनसम्मको पैदल यात्रा (छापामार पदमार्ग) तय गरेर करिब ५,००० लडाक् र भरियाहरू परिचालन गरेका थिए ।
- आक्रमणको समयः राती १०:३० बजेबाट सुरु भएको आक्रमण भोलिपल्ट बिहानसम्म जारी रहेको थियो ।
- हतियारको प्रयोगः पहिलो पटक माओवादीले ८१-एमएम मोर्टार जस्ता आधुनिक हतियारको प्रयोग गरेका थिए । उनीहरूले जिल्ला प्रशासन कार्यालयलाई मोर्टार प्रहार गरी ध्वस्त बनाएका थिए ।
- रणनीतिः माओवादीले बेनी बजार छिर्ने पुल बमले उडाई सुरक्षाकर्मीलाई घेराबन्दी गरेका थिए । उनीहरूले "मानवीय लहर" (Human Wave) को रणनीति अपनाउँदै पटक-पटक आक्रमण गरेका थिए, जसमा महिला र बाल लडाकुहरूको ठूलो सहभागिता थियो ।
३. मानवीय र भौतिक क्षति
बेनी आक्रमणमा दुवै पक्ष र सर्वसाधारणले ठूलो क्षति व्यहोर्नुपरेको थियो।
| विवरण | संख्या (पुष्टि भएको) |
|---|---|
| माओवादी लडाकुको मृत्यु | ९० जना |
| नेपाल प्रहरीको मृत्यु | १७ जना |
| नेपाली सेनाको मृत्यु | १४ जना |
| सर्वसाधारणको मृत्यु | १९ जना (जसमा बालबालिका पनि थिए) |
टिप्पणीः तत्कालीन सरकारले ५०० माओवादी मारिएको दाबी गरे पनि स्वतन्त्र पृष्टि हुन सकेन । १०० भन्दा बढी व्यक्तिहरू घाइते भएका थिए । २ जना बालबालिका र १८ वर्षमुनिका लडाकुहरूको समेत यस युद्धमा ज्यान गएको थियो ।
भौतिक क्षतिः
- जिल्ला प्रशासन कार्यालय, जिल्ला अदालत, र जेल पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएका थिए ।
- कृषि विकास बैंक र नेपाल टेलिकमको टावरमा ठूलो क्षति पुगेको थियो ।
- जिल्ला अदालतको आगजनीले गर्दा वर्षौं पुराना जग्गाधनी प्रमाणपूर्जा र कानुनी कागजातहरू नष्ट भए, जसले स्थानीयलाई अहिले पनि समस्यामा पारेको छ ।
४. बन्धक बनाइएका अधिकारीहरू र रिहाइ
आक्रमणपछि माओवादीले जिल्लाका उच्च अधिकारीहरू सहित ३७ देखि ५० जना सुरक्षाकर्मी र कर्मचारीहरूलाई अपहरण गरेका थिए ।
- मुख्य अपहरणमा परेका व्यक्तिहरूः प्रमुख जिल्ला अधिकारी (सीडीओ) सागरमणि पराजुली र प्रहरी नायव उपरीक्षक (डीएसपी) रणबहादुर गौतम ।
- रिहाइः माओवादीले आफ्ना नेताहरू (मातृका यादव, सुरेश आले मगर र तिलक शर्मा) को रिहाइको माग गरे पनि पछि अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस (ICRC) को मध्यस्थतामा १७ दिनपछि २०६० चैत २४ र २५ गते उनीहरूलाई विना शर्त रिहा गरिएको थियो । अपहरणमा परेकाहरूलाई हिउँ र दुर्गम पहाडहरू हुँदै रोल्पाको थवाङसम्म पैदल हिँडाइएको थियो ।
५. परिणाम र दीर्घकालीन असर
बेनी आक्रमणले नेपालको युद्ध र राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पार्योः
- राजनीतिक परिवर्तनः सुरक्षा स्थिति बिग्रिएको भन्दै राजा ज्ञानेन्द्रले २०६१ माघ १९ मा प्रत्यक्ष शासन हातमा लिने आधार यहीँ समयका घटनाहरूले तयार पारेको थियो ।
- सैन्य रणनीतिमा परिवर्तन: बेनीको हारपछि नेपाली सेनाले आफ्ना ब्यारेकहरूलाई थप सुदृढ बनायो। त्यसपछि माओवादीले सिधै ब्यारेक आक्रमण गर्नुको साटो राजमार्गहरूमा एम्बुस थाप्ने रणनीति सुरु गरे ।
- विस्थापन र त्रासः आक्रमणका कारण म्याग्दीबाट ठूलो संख्यामा शिक्षक, विद्यार्थी र युवाहरू पलायन भए। धेरै मानिसहरू सदरमुकाम छोडेर पोखरा, काठमाडौं वा भारततिर लागे ।
- मानवीय सहायताको खाँचोः यस घटनापछि संयुक्त राष्ट्रसंघ र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले नेपालको द्वन्द्वमा चासो बढाए, जसले पछि संयुक्त राष्ट्रसंघीय नियोग (UNMIN) स्थापनाको बाटो खोल्यो ।
निष्कर्ष
बेनी आक्रमण नेपाली गृहयुद्धको एउटा दुखद र निर्णायक मोड थियो। आज भौतिक संरचनाहरू पुनःनिर्माण भए पनि स्थानीय बासिन्दाहरूको मनमा रहेको युद्धको घाउ र डर अझै मेटिएको छैन । यो घटनाले द्वन्द्वको भयावह रूप र यसले पार्ने दीर्घकालीन सामाजिक-आर्थिक प्रभावलाई स्पष्ट रूपमा दर्शाउँछ।