प्रतिनिधि सभा प्रत्यक्ष जननिर्वाचित र सरकार गठन गर्ने संघीय संसदको तल्लो सदन हो भने राष्ट्रिय सभा प्रदेशहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने र कहिल्यै विघटन नहुने स्थायी माथिल्लो सदन हो।
प्रतिनिधि सभाको परिचय नेपालको संविधान अनुसार प्रतिनिधि सभा संघीय संसदको तल्लो सदन हो, जसले प्रत्यक्ष रूपमा जनताको सार्वभौम सत्ता र प्रतिनिधित्वको अभ्यास गर्दछ। यस सभामा जम्मा २७५ सदस्यहरू रहने व्यवस्था छ, जसमा १६५ सदस्यहरू पहिलो हुने निर्वाचित हुने (प्रत्यक्ष) निर्वाचन प्रणालीबाट र ११० सदस्यहरू समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीमार्फत निर्वाचित हुन्छन्। सामान्यतया ५ वर्षको कार्यकाल रहने यो सदनले प्रधानमन्त्रीको चयन, सरकारको गठन र वार्षिक बजेट (अर्थ विधेयक) पारित गर्ने जस्ता विशिष्ट र शक्तिशाली अधिकारहरू राख्दछ। सभाको नेतृत्व सभामुख र उपसभामुखले गर्दछन् र यो सदनले कार्यपालिकालाई संसदप्रति उत्तरदायी बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दछ।
राष्ट्रिय सभाको परिचय राष्ट्रिय सभा संघीय संसदको माथिल्लो र स्थायी सदन हो, जसले सातवटै प्रदेशहरूको सन्तुलित प्रतिनिधित्व र देशको भौगोलिक एवं सामाजिक विविधतालाई सुनिश्चित गर्दछ। कुल ५९ सदस्य रहने यस सदनमा प्रत्येक प्रदेशबाट निर्वाचित ५६ जना र सरकारको सिफारिसमा राष्ट्रपतिबाट मनोनीत ३ जना विशिष्ट व्यक्तित्वहरू रहन्छन्। यो एक अविच्छिन्न र स्थायी सदन भएकाले यसको कहिल्यै विघटन हुँदैन; बरु प्रत्येक २ वर्षमा एक तिहाइ सदस्यहरूको कार्यकाल समाप्त भई रिक्त स्थानमा नयाँ निर्वाचन र मनोनयन हुने प्रक्रिया चलिरहन्छ। सभाको नेतृत्व अध्यक्ष र उपाध्यक्षले गर्दछन् र यसले मुख्यतया प्रतिनिधि सभाबाट प्राप्त विधेयकहरूमाथि गहन छलफल, परिमार्जन र विधायकी सन्तुलन कायम गर्ने कार्य गर्दछ।
🏛️ प्रतिनिधि सभाका प्रमुख कार्यहरू
प्रतिनिधि सभा प्रत्यक्ष रूपमा जनताद्वारा निर्वाचित सदस्यहरू रहने सदन हो। यसका प्रमुख कार्यहरू यस प्रकार छन्:
- सरकारको निर्माण गर्ने: मुलुकको कार्यपालिका अर्थात् सरकार गठन गर्ने मुख्य जिम्मेवारी यस सदनको हुन्छ।
- कानून बनाउने: देशको लागि आवश्यक ऐन र कानूनहरूको निर्माण र संशोधन गर्ने।
- संसदीय अनुगमन गर्ने: सरकारका कामकारबाहीहरूको निगरानी र अनुगमन गरी शासन व्यवस्थालाई पारदर्शी बनाउने।
- वजेट पारित गर्ने: देशको वार्षिक आय-व्ययको विवरण (बजेट) माथि छलफल गरी त्यसलाई पारित गर्ने।
- संसदीय सुनुवाई गर्ने: संवैधानिक निकायका पदाधिकारीहरूको नियुक्ति पूर्व संसदीय सुनुवाई प्रक्रिया सञ्चालन गर्ने।
🏛️ राष्ट्रिय सभाका कार्यहरू
राष्ट्रिय सभा एक स्थायी सदन हो जसले सन्तुलित र विज्ञतामा आधारित नीति निर्माणमा सहयोग गर्दछ। यसका कार्यहरू निम्नानुसार छन्:
- विज्ञ सेवा प्रदान गर्ने: विभिन्न क्षेत्रका प्रबुद्ध व्यक्तिहरू रहने भएकाले सदन र सरकारलाई विज्ञतामा आधारित सल्लाह र सेवा दिने।
- कानून बनाउने: विधेयकहरूमाथि गहन छलफल गरी कानून निर्माण प्रक्रियामा सक्रिय भूमिका खेल्ने।
- सरकारलाई उत्तरदायी बनाउने: प्रश्नोत्तर र छलफलका माध्यमबाट सरकारलाई जनता र संसदप्रति जवाफदेही बनाउने।
- नियमन र निर्देशन गर्ने: राज्यका विभिन्न अंग र प्रक्रियाहरूको नियमन गर्दै आवश्यक निर्देशनहरू जारी गर्ने।
- संसदीय सुनुवाई गर्ने: प्रतिनिधि सभासँगको समन्वयमा महत्वपूर्ण पदहरूको लागि संसदीय सुनुवाई गर्ने।
तुलनात्मक तालिका
दुवै सदनको बैठक व्यवस्थापन शाखाका कार्यहरूमा धेरै समानता भए पनि प्रतिनिधि सभामा केही विशिष्ट अधिकारहरू छन्।
| विशेषता / कार्य | प्रतिनिधि सभा (बैठक व्यवस्थापन) | राष्ट्रिय सभा (बैठक व्यवस्थापन) |
|---|---|---|
| प्रमुख निर्देशन | सभामुखको निर्देशनमा चल्ने। | अध्यक्षको निर्देशनमा चल्ने। |
| बजेट र वित्त | बजेट, आर्थिक विधेयक र खर्च कटौतीका प्रस्तावहरूमा मुख्य भूमिका। | बजेटमाथि सामान्य छलफल मात्र हुने (विधेयकका रूपमा)। |
| नीति तथा कार्यक्रम | सरकारको नीति तथा कार्यक्रम पारित गर्ने प्राथमिक सदन। | नीति तथा कार्यक्रममाथि छलफल र धन्यवादको प्रस्ताव। |
| समिति व्यवस्थापन | धेरै संख्यामा रहेका विषयगत समितिहरूको सदस्य अद्यावधिक। | राष्ट्रिय सभा अन्तर्गतका सीमित समितिहरूको व्यवस्थापन। |
| समान कार्यहरू | कार्यसूची, वाचन पत्र, जर्नल, विधेयक, र सन्धि-सम्झौता। | कार्यसूची, वाचन पत्र, जर्नल, विधेयक, र सन्धि-सम्झौता। |
कार्य प्रकृतिको आधारमा वर्गीकरण (५ मुख्य स्तम्भ)
सदनका कार्यहरूलाई निम्न मुख्य क्षेत्रहरूमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
क) बैठक सञ्चालन र तयारी (Operational)
- दैनिक कार्यसूची (Agenda) र वाचन पत्र (Script) तयार गर्ने।
- बैठकको संक्षिप्त विवरण (सूचनापत्र) र कार्यवृत्त (Journal) को अभिलेख राख्ने।
- सभामुख/अध्यक्षलाई बैठक सञ्चालनमा प्राविधिक सहयोग गर्ने।
ख) विधायकी र कानूनी कार्य (Legislative)
- विधेयकहरू दर्ता गर्ने, सदनमा पेश गर्ने र पारित गर्ने प्रक्रिया मिलाउने।
- अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि, सम्झौता र महासन्धिहरूको सम्मिलन वा समर्थनको प्रस्ताव तयार गर्ने।
- अधिवेशन नभएको बेला जारी भएका अध्यादेशहरू स्वीकृतिका लागि पेश गर्ने।
ग) आर्थिक र सरकारी कार्य (Financial)
यो खण्ड मुख्यतया प्रतिनिधि सभासँग सम्बन्धित छ:
- सरकारको नीति तथा कार्यक्रम र बजेट (राजस्व र व्यय) प्रस्तुत गर्ने व्यवस्था मिलाउने।
- विनियोजन विधेयक, आर्थिक विधेयक र राष्ट्र ऋण उठाउने विधेयकहरू पारित गराउने।
- आर्थिक सर्वेक्षण र खर्च कटौतीका प्रस्तावहरूमा कार्य गर्ने।
घ) समन्वय र परामर्श (Coordination)
- कार्यव्यवस्था परामर्श समितिको सचिवालयको रूपमा काम गर्ने।
- सम्बन्धित मन्त्रालय, मन्त्री र पदाधिकारीहरूसँग बैठकको विषयवस्तुमा समन्वय गर्ने।
- संसदीय दलका पदाधिकारीहरूको नियुक्ति वा हेरफेरको अभिलेख राख्ने।
ङ) सदस्य र समिति व्यवस्थापन (Administrative)
- माननीय सदस्यहरूको अनुपस्थितिको सूचना स्वीकृत गराउने।
- विशेष समिति, जाँचबुझ वा छानविन समिति गठनका प्रस्तावहरू तयार गर्ने।
- सदस्यहरूको नाम र संख्या समितिअनुसार अद्यावधिक गर्ने।
नेपालको संघीय संसदका दुवै सदनका बैठक व्यवस्थापन शाखाहरूले संसदीय लोकतन्त्रको मूल्य र मान्यता अनुरूप सदनको कार्यविधि र नियमावलीलाई पूर्णतः पालना गर्दै, जनप्रतिनिधिहरूको आवाजलाई कानूनी र औपचारिक स्वरूप दिन मेरुदण्डको रूपमा कार्य गर्दछन्।
