लेटर ग्रेडिङ निर्देशिका, २०८३: विद्यालय शिक्षा मूल्याङ्कनको नयाँ खाका

शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयद्वारा जारी नयाँ प्रावधान

१. पृष्ठभूमि र कानुनी आधार

नेपालको विद्यालय शिक्षा प्रणालीमा विद्यार्थीहरूको सिकाइ उपलब्धिलाई वस्तुनिष्ठ र स्तरगत रूपमा प्रस्तुत गर्न 'लेटर ग्रेडिङ निर्देशिका, २०८३' जारी गरिएको छ । शिक्षा ऐन, २०२८ को दफा १९क. ले दिएको अधिकार प्रयोग गरी शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले यो निर्देशिका कार्यान्वयनमा ल्याएको हो । यस निर्देशिकाले विगतको २०७८ को निर्देशिकालाई खारेज गर्दै नयाँ व्यवस्था कायम गरेको छ ।

२. परिभाषा र प्राविधिक शब्दावली

• लेटर ग्रेडिङ: तोकिएको सक्षमताको मूल्याङ्कनपश्चात् विद्यार्थीले हासिल गर्ने सिकाइ स्तरलाई अक्षरमा गरिने प्रस्तुति।
• स्तरीकृत अङ्क (Grade Point): अक्षरमा गरिएको मूल्याङ्कनलाई अङ्कमा प्रस्तुत गरिएको मान।
• पाठ्यघण्टा (Credit Hour): पठनपाठनका लागि खर्च भएको ३२ घण्टाको समयावधिलाई एक पाठ्यघण्टा मानिन्छ।
• मन्त्रालय र केन्द्र: मन्त्रालय भन्नाले शिक्षा मन्त्रालय र केन्द्र भन्नाले पाठ्यक्रम विकास केन्द्र।

३. पाठ्यघण्टा तथा कार्यघण्टा सम्बन्धी व्यवस्था

विद्यालयको समय व्यवस्थापन र सिकाइ क्रियाकलापका लागि निर्देशिकाले निम्न व्यवस्था गरेको छ:

• घन्टीको समय: सामान्यतया विद्यालयमा एक घन्टी ६० मिनेटको हुनेछ । वार्षिक कार्यघण्टा नघट्ने गरी विद्यालयले समय व्यवस्थापन गर्न सक्नेछन्।
• अतिरिक्त क्रियाकलाप: विद्यालय समयभन्दा बाहिर गरिने सिकाइसम्बद्ध क्रियाकलापलाई पनि वार्षिक कार्यघण्टामा गणना गर्न सकिने।
• हाजिरीको अनिवार्यता: निर्णयात्मक मूल्याङ्कनको परीक्षामा सहभागी हुन कम्तीमा ७५ प्रतिशत हाजिरी अनिवार्य।

४. ग्रेड निर्धारण र उपलब्धि स्तर (अनुसूची-१)

उपलब्धि प्रतिशत	ग्रेड	GPA	उपलब्धि स्तरको व्याख्या
९० र सोभन्दा माथि	A+	४.०	सर्वोत्तम (Outstanding)
८० र सोभन्दा माथि ९० भन्दा कम	A	३.६	अत्युत्तम (Excellent)
७० र सोभन्दा माथि ८० भन्दा कम	B+	३.२	उत्कृष्ट (Very Good)
६० र सोभन्दा माथि ७० भन्दा कम	B	२.८	उत्तम (Good)
५० र सोभन्दा माथि ६० भन्दा कम	C+	२.४	सन्तोषजनक (Satisfactory)
४० र सोभन्दा माथि ५० भन्दा कम	C	२.०	ग्राह्य (Acceptable)
३५ र सोभन्दा माथि ४० भन्दा कम	D	१.६	आधारभूत (Basic)
३५ भन्दा कम	NG	-	अवर्गीकृत (Not Graded)

ग्रेडको विस्तृतीकरण: A+ ले गहिरो ज्ञान र तार्किक सोचलाई जनाउँछ भने NG ले सिकाइमा गम्भीर कमी रहेको सङ्केत गर्दछ।

५. लेटर ग्रेडिङ कार्यान्वयन विधि

मूल्याङ्कन प्रक्रियालाई व्यवस्थित गर्न निम्न विधिहरू तोकिएका छन्:

• अङ्कन प्रणाली: उत्तरपुस्तिकाको परीक्षण अङ्कमा गरिनेछ र पछि ग्रेडमा रूपान्तरण गरिनेछ।
• ग्रेड सिट: सैद्धान्तिक र आन्तरिक मूल्याङ्कनको अङ्क ग्रेड सिटमा छुट्टाछुट्टै उल्लेख हुनुपर्नेछ।
• व्याख्या: विद्यार्थीले प्राप्त गरेको ग्रेडको व्याख्या (Descriptor) लब्धाङ्कपत्रमा अनिवार्य हुनुपर्छ।

६. ग्रेड वृद्धि परीक्षा र प्रमाणपत्र सम्बन्धी प्रावधान

निर्देशिकाले प्रमाणपत्र प्राप्तिका लागि कडा मापदण्ड तोकेको छ:

• न्यूनतम ग्रेड: कक्षा ८, १० र १२ मा सबै विषयमा न्यूनतम ग्रेड (कम्तीमा D) पूरा गरेपछि मात्र मूल प्रमाणपत्र पाइने।
• अग्र अध्ययन: माथिल्लो तहमा भर्ना हुनका लागि मूल प्रमाणपत्र अनिवार्य हुनेछ।
• ग्रेड वृद्धि: NG प्राप्त गर्ने वा अनुपस्थित विद्यार्थीले ३ वर्षसम्म वार्षिक परीक्षामा सहभागी भई ग्रेड वृद्धि गर्न पाउनेछन्।

७. निकायहरूको भूमिका र उत्तरदायित्व

मन्त्रालय र केन्द्रको भूमिका

शिक्षा मन्त्रालय: नीति र मापदण्ड निर्धारण गर्ने।
पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: नीति कार्यान्वयन र प्राविधिक सहयोग।

परीक्षा बोर्ड र विद्यालयको भूमिका

राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड: परीक्षा सञ्चालन, नतिजा प्रकाशन र प्रमाणीकरण।
विद्यालय: अभिभावकलाई जानकारी दिने र अभिलेख प्रमाणीकरण गर्ने।

८. विविध व्यवस्थाहरू

लेटर ग्रेडिङबाट प्राप्त ग्रेडको समकक्षता 'माध्यमिक शिक्षासरह मान्यता तथा समकक्षता निर्धारण निर्देशिका' बमोजिम हुनेछ। यो निर्देशिका लागू भएसँगै 'लेटर ग्रेडिङ निर्देशिका, २०७८' खारेज भएको छ।

निष्कर्ष: 'लेटर ग्रेडिङ निर्देशिका, २०८३' ले नेपालको विद्यालय शिक्षाको मूल्याङ्कन प्रणालीलाई थप व्यवस्थित र पारदर्शी बनाउने अपेक्षा गरिएको छ। विशेष गरी ३५ प्रतिशतको थ्रेसहोल्ड र 'NG' को व्यवस्थाले विद्यार्थीलाई सिकाइमा गम्भीर बन्न प्रेरित गर्नेछ।

स्रोत: शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय, नेपाल सरकार।