एल्गोरिदमबारे जान्नैपर्ने १९ कुराहरू
एल्गोरिदम (Algorithm) कुनै पनि समस्या समाधान गर्न वा निश्चित लक्ष्य हासिल गर्न तयार पारिएको चरणबद्ध र तार्किक कार्यविधि हो। कम्प्युटर विज्ञानदेखि दैनिक जीवनका सामान्य निर्णयहरूसम्म सबैतिर यसको प्रत्यक्ष प्रभाव रहन्छ। सूचना प्रशोधन, स्वचालित प्रणाली र डिजिटल प्रविधिको विकासमा एल्गोरिदमले मुख्य आधारशिलाको रूपमा काम गर्छ। आधुनिक दुनियाँलाई बुझ्न एल्गोरिदमको भूमिका बुझ्नु अनिवार्य छ।
- एल्गोरिदम भनेको कुनै पनि कार्य सम्पन्न गर्न अपनाइने नियमहरूको स्पष्ट सूची हो। यसले निश्चित इनपुट लिएर पूर्वघोषित नतिजा वा आउटपुट निकाल्ने काम गर्छ। कम्प्युटर प्रोग्रामिङको मुख्य मुटु नै यही तार्किक संरचना हो।
- यसको नामाकरण नवौं शताब्दीका प्रसिद्ध फारसी गणितज्ञ अल-ख्वारिज्मीको नामबाट भएको हो। सुरुवाती समयमा यसको प्रयोग आधारभूत गणितीय हिसाबकिताब मिलाउन मात्र गरिन्थ्यो। समयक्रमसँगै विकास भएर आज यो आधुनिक कम्प्युटिङको मेरुदण्ड बनेको छ।
- हरेक एल्गोरिदमका चरणहरू दोहोरो अर्थ नलाग्ने गरी स्पष्ट हुनुपर्छ। प्रत्येक निर्देशनले के गर्ने भन्ने कुरा कम्प्युटरले सहजै बुझ्न सक्नुपर्छ। अस्पष्टता भएमा प्रणालीले सही नतिजा दिन सक्दैन।
- कुनै पनि प्रभावकारी एल्गोरिदम अनन्त रूपमा चलिरहनु हुँदैन। निश्चित संख्याका चरणहरू पूरा भएपछि यो स्वतः रोकिनुपर्छ। अनन्त लुपमा फस्ने कार्यविधि प्राविधिक रूपमा असफल मानिन्छ।
- एल्गोरिदम केवल कम्प्युटर भित्र मात्र सीमित रहने विषय होइन। चिया बनाउने तरिका वा खानाको रेसिपी पनि यसको व्यावहारिक उदाहरण हो। हामीले बिहान उठेर गर्ने दिनचर्यामा समेत अचेतन रूपमा एल्गोरिदम नै चल्छ।
- एउटै समस्या समाधान गर्न धेरै किसिमका एल्गोरिदमहरू बनाउन सकिन्छ। कुन विधि राम्रो छ भन्नका लागि त्यसले लिने समय र मेमोरी जाँचिन्छ। कम्प्युटर विज्ञानमा यसलाई टाइम र स्पेस कम्प्लेक्सिटी भनिन्छ।
- इन्टरनेट वा ठूलो डेटाबेसबाट चाहेको जानकारी खोज्न सर्च एल्गोरिदम प्रयोग हुन्छ। गुगल सर्च वा फोनको कन्ट्याक्ट लिस्ट खोज्दा यसैले काम गर्छ। बाइनरी र लिनियर सर्च यसका आधारभूत प्रकार हुन्।
- अस्तव्यस्त अवस्थामा रहेका तथ्याङ्कलाई क्रमबद्ध मिलाउन सर्टिङ एल्गोरिदम चाहिन्छ। यसले नाम, मिति वा संख्यालाई चाहेको ढाँचामा तुरुन्तै मिलाइदिन्छ। क्विक सर्ट र मर्ज सर्ट यसका सबैभन्दा लोकप्रिय उदाहरण हुन्।
- फेसबुक, टिकटक र युट्युब जस्ता प्लेटफर्महरू पूर्ण रूपमा एल्गोरिदममै चल्छन्। तपाईंले के हेर्नुहुन्छ, कति समय बिताउनुहुन्छ भन्ने आधारमा यसले नयाँ सामग्री देखाउँछ। प्रयोगकर्तालाई स्क्रिनमा बाँधिराख्नु यसको मुख्य उद्देश्य हुन्छ।
- नेटफ्लिक्स वा अमेजनले तपाईंको अघिल्लो रोजाइ विश्लेषण गरेर नयाँ विकल्प सुझाउँछन्। प्रयोगकर्ताको रुचि पत्ता लगाएर मिल्दाजुल्दा वस्तु देखाउनु यसको काम हो। यसले अनलाइन व्यापार र डिजिटल मनोरञ्जनलाई अत्यधिक बढाएको छ।
- मेशिन लर्निङ र एआईका मोडलहरू जटिल एल्गोरिदमहरूको जगमा उभिएका छन्। यिनले ठूलो परिमाणको डेटा पढेर मानिस जस्तै नयाँ कुरा सिक्न सक्छन्। अनुभव र नयाँ तथ्याङ्कसँगै यस्ता प्रणालीहरू आफैं सुध्रिँदै जान्छन्।
- नक्सामा छिटो र छोटो बाटो पत्ता लगाउन पाथफाइन्डिङ एल्गोरिदम चाहिन्छ। गुगल म्याप्स वा राइड-सेयरिङ एपहरूले यसैको सहायताले ट्राफिक विश्लेषण गर्छन्। डाइक्स्ट्राज (Dijkstra's) एल्गोरिदम यस क्षेत्रको सबैभन्दा चर्चित मोडल हो।
- डिजिटल बैंकिङ र अनलाइन गोपनीयता सुरक्षित राख्न इन्क्रिप्सन एल्गोरिदम प्रयोग हुन्छ। यसले सामान्य सन्देशलाई गोप्य कोडमा बदलेर अनधिकृत व्यक्तिबाट बचाउँछ। पासवर्ड र आर्थिक कारोबार सुरक्षित हुनुको मुख्य कारण यही हो।
- एल्गोरिदमले मानिसले दिएको डेटा र निर्देशनबाटै निर्णय लिन सिक्छ। यदि आधारभूत डेटा नै पक्षपाती छ भने यसको निर्णय पनि विभेदकारी हुनसक्छ। त्यसैले प्रविधिमा नैतिक निष्पक्षता कायम गर्नु आजको ठूलो चुनौती हो।
- शेयर बजारमा सेकेन्डको सानो अंशमा किनबेच गर्न स्वचालित एल्गोरिदम प्रयोग गरिन्छ। यसलाई विश्वभर 'अल्गोरिद्मिक ट्रेडिङ' वा 'हाई-फ्रिक्वेन्सी ट्रेडिङ' भनिन्छ। मानवीय भावनाभन्दा टाढा रहेर तथ्याङ्कको भरमा यसले लगानी गर्छ।
- आधुनिक चिकित्सा प्रणालीमा रोग पहिचान गर्न र औषधि निर्माणमा यसको ठूलो हात छ। एक्स-रे र एमआरआई रिपोर्टहरू छिटो विश्लेषण गर्न यस्ता प्रणाली सक्षम छन्। यसले डाक्टरहरूलाई सही उपचार पद्धति रोज्न मद्दत पुर्याउँछ।
- सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमले प्रयोगकर्तालाई उनीहरूकै विचारसँग मिल्ने सामग्री मात्र देखाइदिन्छन्। यसले गर्दा मानिसहरू विपरीत दृष्टिकोण सुन्न वा बुझ्न तयार हुँदैनन्। फलस्वरूप समाजमा वैचारिक ध्रुवीकरण र संकीर्णता बढ्दै गएको छ।
- उद्योग, यातायात र कार्यालयका धेरै नियमित कामहरू एल्गोरिदमले स्वचालित बनाउँदैछ। यसले गर्दा रोजगारीको ढाँचा र परम्परागत काम गर्ने शैली बदलिँदैछ। नयाँ सीप सिक्न नसक्ने जनशक्ति विस्थापित हुने खतरा बढेको छ।
- आजका धेरै जटिल एल्गोरिदमहरूले कसरी निश्चित निर्णय लिए भन्ने कुरा पत्ता लगाउन गाह्रो छ। यसलाई प्रविधिको भाषामा 'ब्ल्याक बक्स समस्या' भनेर चिनिन्छ। जवाफदेहिता र कानुनी नियमनका लागि यसमा पारदर्शिता ल्याउनु अत्यावश्यक भएको छ।
